Simeon ten Holt

'My life has been largely determined by chance'

Composer Simeon ten Holt was born in Bergen (in the Dutch province of North Holland) in 1923, as the son of painter Henri F. ten Holt (1884). Together with Nico Schuyt (1922-1992), among others, he studied piano and theory with the Bergen composer Jakob van Domselaer (1890-1960). Jakob van Domselaer's influence is initially considerable, as shows from his first compositions for piano (Kompositie I-IV, Suite and Sonate). He later joins a group of artists including Friso ten Holt, Gerrit Kouwenaar, Constant Nieuwenhuis and the young poet Jaap van Domselaer. They discuss art and philosophy.
In 1949 Ten Holt moves to France, where he remains for a number of years, taking lessons from Honegger and Milhaud at the Ecole Normale in Paris. In 1954 Ten Holt resettles in Bergen, this time taking up residence in a converted World War II bunker. It is here that he writes the important piano composition Bagatellen (1954). In reaction to the tonal influence of his teacher Van Domselaer Ten Holt develops his own method to come to terms with the concepts of tonality and atonality. He calls it the diagonal idea, the simultaneous use of complementary keys in a tritone relation-ship. This results in the compositions Diagonaalsuite (1957), Diagonaalsonate (1959) and Diagonaalmuziek (1956-1958).
Ten Holt's social engagement, his philosophical state of mind and his literary qualities show from a number of articles on music he published in the literary magazine Raster between 1968 and 1973.
In 1968 he founds the Werkgroep Bergen Hedendaagse Muziek [Working Group Contemporary Music Bergen] which still exists. For this working group he organizes concerts solely devoted to contemporary music, initially at the Arts Centre in Bergen, later at the Ruïnekerk [Ruin Church]. Ten Holt is also active as a pianist, performing his own works.
At the 1969 Holland Festival his percussion piece Tripticon (1956) is performed. At the Institute for Sonology in Utrecht and in his own home studio he works at some electronic compositions (Inferno I and II, I Am Sylvia but somebody else). During this period he is also a regular visitor to the Warsaw Autumn Festival and has contacts in New York.
Ten Holt taught contemporary music at the Academy for the Visual Arts in Arnhem from 1970-1987. Here he experimented with group improvisations that, in latter years, led to performances at Arnhem Festivals. (A form of total theatre in which the students under his charge were responsible for music, choreography and dramaturgy.)
A breakthrough is the performance of ..A/.TA-LON by the Asko Ensemble at the 1978 Holland Festival. In 1979 his composition Canto ostinato (1976-1979) for four keyboards is premiered. In 1985 this work is performed at the Gala of Dutch Music at the Amsterdam Concertgebouw, giving Ten Holt national exposure.
During the eighties Ten Holt's music is frequently performed, not only in concert halls, but often in a wide variety of places, such as the concourses of railway stations, parks and squares. Muziekcentrum Vredenburg in Utrecht plays an important role in the promotion of Ten Holt's music by organising concert series devoted to his evening-long compositions for keyboards. Various compact discs were recorded during these concerts.
Ten Holt's considerable oeuvre can be divided into periods.
During the first period Ten Holt shapes his musical identity by struggling out of the influence of his teacher van Domselaer. The two works for piano Bagatellen and Cyclus aan de waanzin [Cycle to Madness] (1961-1962) are typical of this process. This is what Ten Holt has to say about the tonal and expressive Bagatellen: 'A renaissance stage of life finds its expression in the Bagatellen in a style that can be situated somewhere between Chopin, Bartók and Janácek the late works of Van Domselaer.' By means of his own system of composing, the diagonal method, Ten Holt abandons tonality and finds his own way in the Cyclus aan de waanzin (1961-1961). ('The tonal element drifts like a shadow through the Cyclus and presents, sometimes openly, sometimes in disguise, the bill of an unpaid debt.')
The second period covers music which is construed according to various theoretical principles in which the tonal material is determined by serialism. The important composition ..A/.TA-LON, dated 1966-1968, occupies itself with the relationship between language and music. In Interpolations for piano, from 1968, Ten Holt uses an aleatory composing technique. In the Five Pieces (1970-1972) the computer influences the compositional result. And finally Ten Holt writes a number of electronic compositions. ('The aspect of so-called emotionality, exaggerated into an almost idolized institution, the certificate of sensitivity, evangelized as the bearer of the "message" is returned (not denied) to its rightful and democratic place, subservient as an equal partner in the realization process.')
In the present and third period Ten Holt has returned to the instrument with which his life as a composer started: the piano. He himself speaks of a strong physical relationship to the sound of the instrument. This is what he writes: 'My hands grasp at what my mind cannot "grasp": I believe in my hands (...) Because of them I am in the dark, grasping at a reality which I (being the embodiment) only experience as a nebula, as a sensation.' This results in the major composition of this period, Canto ostinato for keyboards, from 1976-1979. It took shape as a work in progress at the piano. The score is laid out as a route for the performers to take, using the so-called 'drift parts' at will. The number of players is undetermined, as is the total length and the number of repetitions of the various sections on which the composition is built. The freedom left to the performers gives them a great responsibility towards the final result.
In these compositions, that border on repetitive music, Ten Holt develops his own unmistakable style in which tonality and repetition evoke a new sort of aesthetics ('tonality after the death of tonality'). Characteristic compositions in this style, besides Canto ostinato, are Lemniscaat (1983), Horizon (1985), Incantatie IV (1990) and Soloduiveldans [Solo Devil's Dance] II (1986) and III (1990).
With Palimpsest (1993) Ten Holt seems to be taking a new direction. After an exclusive devotion to the piano for years he wrote this composition for seven strings.

Kees Wieringa
(transl. Herman te Loo)

- My compositions take shape without any predetermined plan and are, as it were, the reflection of a quest for an unknown goal. A great deal of time, patience and discipline are the prerequisites for making a (genetic) code productive, that eventually determines form, structure, length, instrumentation etc. Such a process is laborious, as the perception of this generating code is constantly being troubled by human short-comings and one's own will, and it is dependent on moments of clarity and vitality. And then, the sea washes and polishes, time crystallizes.
- The only advantage of ageing may be that a development can be viewed in retrospect. And that, in spite of the zigzag movements and the apparently opposing directions, one is able to discern a logic in this development that hitherto had a function that was hidden and blocked from view. A road then seems to appear, which is oriented towards a goal shrouded in mystery, momentarily hardly gains in height and only advances in the curves. In this image the curves refer to so many turning points, not only as changes in the perception of the landscape, but mainly as changes with regards to the attitude to life and a revision of the conditions to pursue the road any further. The curves are like the articulation in a pattern of movement, end and beginning from one phase to another, and appear to coincide with biological periodicity, with intervals from seven to ten years. As far as I can see, my relationship, both figuratively and practically speaking, to the tonal centre and the problem of tonality, has been a determining factor in the development of the achievements in my creative career. This relation gradually shifted from an initial intuitive understanding to a more conscious issue later on. The role of the tonal centre, first as an undisputed factor, starts to move, loses its authority, submerges into chromaticism and the equality of all tones, and finally emerges in a shape that is chastened by death and katharsis. A large-scale history reproduces itself on a small scale.
- I was very surprised to find myself in a steppe-like landscape one day, which was characterized by an immense horizon, by vastness, space and time, and, last but not least: by tonal centres and tonality (Canto ostinato). In spite of various speculations I have not been able to find an adequate explanation for this development yet and, just like before, I have no idea of the next port to which my compass is set.

Simeon ten Holt
Bergen, June 1995
(transl. Herman te Loo)

From www.domemus.nl

Een beknopte chronologie

1923

Wordt op 24 januari geboren als zoon van de schilder Henri F. ten Holt in Bergen, Noord-Holland.

1935

Studeert met onder anderen Nico Schuyt piano en theorie bij de Bergense componist Jacob van Domselaer. Diens streng tonale invloed is evident in de vroege pianocomposities Kompositie I t/m IV (1942-46), en Sonate (1953) en in Suite voor strijkkwartet (1954-55). Sluit zich omstreeks diezelfde tijd sluit aan bij een groep bevriende kunstenaars, bestaande uit onder anderen Friso ten Holt, Gerrit Kouwenaar, Roland Holst, Constant Nieuwenhuis en Jaap van Domselaer.

1949

Vertrekt samen met zijn zus Sientje naar Frankrijk. Krijgt les aan de École Normale in Parijs van Arthur Honegger en Darius Milhaud.

1954

Keert naar Bergen terug en betrekt een verbouwde bunker uit de Tweede Wereldoorlog, gelegen aan de Groeneweg. Componeert onder andere de pianocompositie Bagatellen (1954), die hij zelf in 1956 in het Bergense café-restaurant annex kunstenaarscentrum ‘De Rustende Jager’ ten doop houdt.

1957

Introduceert als reactie op de streng tonale invloedssfeer van Van Domselaer een eigen compositiemethode: de diagonaalgedachte. Composities: Diagonaalsuite voor piano (1957), Diagonaalsonate voor piano (1959) en Diagonaalmuziek voor strijkorkest (1958).

1961

Verlaat via de diagonaalgedachte uiteindelijk de tonaliteit en zoekt zijn toevlucht tot het serialisme. Composities: Cyclus aan de waanzin voor piano solo (1961-62) en ..A/.TA-LON voor mezzosopraan en 36 spelende en pratende instrumentalisten (1967-68). Experimenteert met aleatoriek (toevalselementen) in Interpolations voor piano (1969) en Five Pieces voor piano (1970-72)

1968

Richt de ‘Werkgroep Bergen Hedendaagse Muziek’ op. Organiseert voor deze werkgroep, die ook nu nog voortbestaat, concerten met uitsluitend hedendaagse muziek; aanvankelijk in De Rustende Jager, later in de Ruïnekerk. Is vanaf deze tijd ook als pianist van eigen werk zeer actief. Zijn maatschappelijke betrokkenheid, filosofische instelling en literaire kwaliteiten komen tot uiting in een aantal artikelen over muziek die tussen 1968 en 1973 worden gepubliceerd in het tijdschrift Raster.

1969

Wordt medewerker aan het Instituut voor Sonologie in Utrecht (tot 1975). Experimenteert met elektronische composities: Inferno I en II (1970-71) ), Module IV (1970-72) en I am Sylvia but somebody else (1973). Bezoekt in deze tijd geregeld de Warschauer Herbst en legt contacten in New York.

1970

Doceert hedendaagse muziek aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Arnhem (tot 1987). Experimenteert met groepsimprovisaties, een soort totaaltheater waarbij de studenten onder zijn leiding verantwoordelijk zijn voor de muziek, de choreografie en het theatrale beeld. Diverse uitvoeringen tijdens Arnhemse festivals.

1979

Première op 25 april van Canto ostinato (1976-79) in de Ruïnekerk, Bergen. Dit werk heeft onmiddellijk een ongekend succes. Het luidt een nieuwe fase van componeren in, waarin tonaliteit en herhaling belangrijkste elementen zijn en waarin de piano opnieuw centraal staat. Voor de bezetting van twee tot vier piano’s zullen hierna nog vier avondvullende werken ontstaan: Lemniscaat (1983), Horizon (1985), Incantatie IV (1990) en Méandres (1999).

1985

Uitvoering Canto ostinato in het kader van het Holland Festival tijdens het Gala van de Nederlandse Muziek in het Concertgebouw in Amsterdam. Vanaf deze tijd is de muziek van Ten Holt veelvuldig te beluisteren: in concertzalen, maar ook op opmerkelijke locaties zoals stationshallen, parken en pleinen. Muziekcentrum Vredenburg speelt daarbij een voortrekkersrol: er vinden vele eerste uitvoeringen en plaat- en cd-opnamen plaats.

2001

Ontvangt in juni in Vredenburg een gouden plaat voor de opname van Canto ostinato door Polo de Haas en Kees Wieringa, waarvan inmiddels meer dan vijftienduizend exemplaren zijn verkocht. Nooit eerder werd door een Nederlandse ‘klassieke’ componist een dergelijk succes behaald.

Simeon ten Holt: ‘Het gaat mij om een sociaal proces’

Muziekcentrum Vredenburg heeft de afgelopen twee decennia een hechte band ontwikkeld met Simeon Ten Holt. Sinds zijn compositie Canto ostinato (1976-79) voor vier piano’s er in 1984 met enorm succes werd uitgevoerd, zijn met enige regelmaat grotere en kleinere evenementen rond zijn muziek georganiseerd. Verschillende werken beleefden in Vredenburg hun première en de voor Ten Holts klankwereld bij uitstek geschikte ronde zaal werd veelvuldig gebruikt voor lp- en cd-opnamen. Het huidige festival presenteert niet alleen zijn bekendere werken, maar ook vroege stukken als Kompositie I t/m IV uit 1942-45 en Diagonaalmuziek uit 1958.

Simeon ten Holt kreeg les van de eigenzinnige componist en pianist Jacob van Domselaer, die net als hij in Bergen woonde. ‘Van Domselaer was niet alleen mijn leermeester, hij was een noodlot’, zegt Ten Holt hierover. ‘Hij volgde in zijn lessen de traditionele theorie en tegelijkertijd filosofeerde hij over Schönberg. Maar Van Domselaer was een nogal uitgesproken persoonlijkheid: hij verklaarde alles tot nul en beschouwde zichzelf als de componist die op de Olympus woonde. Zo ging ik ook niet naar het conservatorium, omdat hij al dat blokken en examens doen maar niks vond. Met het gevolg dat ik totaal niet toegerust was toen ik de wereld inging. Ik heb me van hem los moeten maken om mijn eigen vleugels uit te kunnen slaan. Toch heb ik altijd een sterke band met hem gehouden.’

Afgezien van twee periodes in Amsterdam (van 1943-49 en van 1952-54) en een uitstapje naar Parijs, waar hij van 1949 tot 1952 vertoefde, bleef Ten Holt zijn leven lang in Bergen wonen. In de lichtstad kreeg hij overigens korte tijd les van grootheden als Arthur Honegger en Darius Milhaud, hetgeen hij echter aanduidt als ‘decoratieve ervaringen, van geen enkel compositorisch belang’. Uit geldgebrek betrok hij in 1954 een verbouwde bunker uit de Tweede Wereldoorlog. In deze rustieke omgeving poogde hij zich te ontworstelen aan de sterk tonaal gerichte klankwereld van Van Domselaer. Toch ademt een belangrijke pianocompositie als Bagatellen (1954), die hij zelf in 1956 in Bergen in première bracht, nog een romantische sfeer. Om greep te krijgen op de begrippen tonaal/atonaal ontwikkelde Ten Holt vervolgens zijn diagonaalgedachte. Deze is gebaseerd op het tegelijkertijd laten klinken van elkaar aanvullende toonsoorten in tritonusverhouding. De tritonus, de afstand tussen c en fis/ges, deelt het octaaf exact in tweeën en werd hét interval van de naoorlogse avant-garde, die immers alle verwijzingen naar tonale spanningsverhoudingen wilde vermijden. Ten Holts bekendste composities uit deze periode zijn Diagonaalsuite voor piano (1957) en Diagonaalmuziek voor strijkorkest (1958).

Het was niet meer dan logisch dat Ten Holt hierna seriële werken zou gaan componeren, waarvan Cyclus aan de waanzin (1961-62) en ..A/.TA-LON (1967-68) de sleutelstukken vormen. Ten Holt: ‘Ik ging muziek benaderen als een taal, want ik realiseerde me dat muziek niet alleen uit een mooie melodie bestaat, maar vier dimensies heeft, die je op elkaar kunt betrekken. In de klassieke muziek waren toonhoogte en tijdsduur bepalend - klankkleur of intensiteit speelden hoegenaamd geen rol. Met het serialisme kregen we de klankkleurkunst, het ruiselement werd ontdekt. Als je consequent doordenkt, leidt dat tot een verdieping van wat een toon uiteindelijk is. In ..A/.TA-LON, voor mezzosopraan en 36 spelende en pratende instrumentalisten, zijn alle muzikale parameters, zoals duur, intensiteit, hoogte, maar ook klankkleur, herleidbaar tot een en dezelfde reeks, met al haar transposities en permutaties. Zelfs de tekst heb ik volgens dezelfde structuur gemaakt, puur op taalklank.’ In dezelfde periode realiseerde Ten Holt ook een aantal elektronische composities aan het Instituut voor Sonologie in Utrecht, zoals I am Sylvia but somebody else en Inferno I en II.

Terug naar de tonaliteit

De vrijheidslievende Ten Holt voelde zich al snel bekneld door ‘het dictaat van het schema’ dat de seriële muziek nu eenmaal oplegt: ‘Ik kreeg er genoeg van om aan een tafel, vanuit mijn hoofd te componeren - vanuit het intellect en niet vanuit het gevoel. Van Domselaer had mij heel klassiek opgeleid, mijn vingers jeukten van verlangen naar de piano. Geleidelijk kwam ik tot het besef dat tonaliteit de adequate vorm is om een innerlijke wereld tot uitdrukking te brengen. Maar ik streefde naar een andere vorm dan die we al kenden. Zoals de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer de idee ontwikkelde van een “God na de dood van God”, ontwierp ik de “tonaliteit na de dood van de tonaliteit”. Ik maak weliswaar gebruik van de traditionele harmoniek, maar de elementen van spanning en ontspanning die daarvoor zo kenmerkend zijn, verzelfstandig ik tot muzikale objecten. De luisteraar hoort dus wel herkenbare akkoorden, maar deze volgen niet de conventionele muzikale route, omdat ze op zichzelf komen te staan.’ Het eerste werk dat Ten Holt vanuit deze houding componeerde was Canto ostinato (1976-79) voor één of meer toetsinstrumenten. De première in 1979 sloeg in als een bom. En de opname die er in 1984 in Vredenburg van werd gemaakt, groeide uit tot de best verkochte lp (later cd) die ooit van een Nederlandse componist is verschenen.

Interpretatievrijheid

Opvallend in het latere werk van Ten Holt is de grote interpretatievrijheid. Niet alleen kunnen stukken door verschillende soorten instrumenten worden uitgevoerd, ook het aantal spelers varieert. In de partituur staat naast de basispartij een aantal varianten genoteerd. De uitvoerders stellen hieruit, binnen bepaalde marges, hun eigen stuk samen. Zij bepalen het aantal herhalingen van een sectie, maar ook de dynamiek en de articulatie. Zo is een uitvoering altijd anders en kan de tijdsduur nogal variëren - Lemniscaat voor toetsinstrumenten (1982-83) nam bij zijn première dertig uur in beslag. Ten Holt: ‘Het gaat mij om een sociaal proces. De mens heeft een onvermogen tot communiceren en door zoveel open te laten dwing ik de spelers tot overleg. De moment gebonden interactie bepaalt de uiteindelijke vorm van het stuk. Ik ben slechts een regisseur op afstand: ik lever enkel de bouwstenen. Hierdoor ontstaat een continuüm tussen mij, de uitvoerder en het publiek: door te leren kennen, word je zelf gekend.’

Inmiddels heeft het bedrijfsleven interesse getoond in Ten Holts ideeën: ‘Ongeveer driekwart jaar geleden kreeg ik een artikel toegestuurd van dr. ir. Ton Asseldonk, waarin deze voorstelt de principes van mijn muziek over te hevelen naar het bedrijfsleven. Tegenover een van bovenaf, centraal bestuurde organisatie waarin het individu geen enkele vrijheid heeft om zelfstandig te handelen, plaatst hij mijn werkwijze, waarin de interactie tussen verschillende individuen centraal staat. In plaats van het massagerichte denken moeten we volgens hem naar een individuele benadering: iedereen krijgt een product op maat. Asseldonk noemt de oude, hiërarchische structuur een “kruispuntmentaliteit” – één persoon of dirigent bepaalt de hele gang van zaken. Daar tegenover staat de “rontondementaliteit” die hij herkent in mijn muziek, waarin het individu zelf verantwoordelijk is voor het eindproduct. Zo ontstaat een veel grotere interactiviteit tussen producent en klant.’

Het contact met Asseldonk leidde afgelopen december tot een experiment. Tijdens een uitvoering van Canto ostinato voor twee piano’s en twee marimba’s kreeg het publiek een afstandsbediening. Door middel van een druk op de knop kon men mede het verloop van de compositie bepalen – harder, zachter, donkerder, gepassioneerder. De gemiddelde uitkomst van deze publieksbemoeienis werd op een scherm geprojecteerd in steeds van kleur verschietende kolommen. Ten Holt: ‘Het was als het ware één grote hartenklop. Probleem is dat gevoel zich niet laat digitaliseren, het is nu een keer vloeiend. De musici wisten niet goed hoe ze op het scherm moesten reageren, omdat er twee talen werden gebruikt die strijdig zijn met elkaar. Het experiment is dus mislukt, maar vaak leiden juist miskleunen tot de interessantste ontdekkingen. Ik ben benieuwd wat hieruit voort zal komen!

Thea Derks